Tamlamalar
Tamlamalar, en az iki sözcüğün anlam ve yapı bakımından birleşmesiyle oluşan kelime gruplarıdır. Bu gruptaki ilk ögeye tamlayan (yardımcı öge), ikinci ögeye ise tamlanan (asıl öge) denir. Tamlayan ve tamlanan, cümle içinde birlikte görev üstlenir; yani özne veya yüklem olduklarında birbirinden ayrılmazlar. Dilimizde isim tamlaması ve sıfat tamlaması olmak üzere iki temel tamlama türü vardır.
Bir sözcük "tamlayan" olup bir ismi niteler ya da belirtirse, o isimle birlikte bir sıfat tamlaması kurmuş olur. Örneğin "kırmızı" tek başına bir renk adıdır; ancak bir ismin özelliğini belirttiğinde sıfat olur ve o isimle tamlama kurar.
Örnek: Kırmızı elbise
Adlaşmış Sıfat: Sıfat tamlamasında isim düşerse, sıfat ismin yerini tutar ve adlaşmış sıfat olur.
Tam hali: Kırmızıyı (elbise) giyeceğim. → Kırmızıyı giyeceğim. (İsim düştüğü için sıfat isimleşti.)
Sıfat Türleri: Sıfatlar, "Niteleme" ve "Belirtme" sıfatları olarak ikiye ayrılır:
Niteleme Sıfatları: İsme "Nasıl?" sorusu sorulduğunda bulunur. Varlığın rengini, biçimini ve durumunu anlatır.
Örnekler: Yuvarlak masa, kırık tahta, kırmızı elbise.
Belirtme Sıfatları: İsimleri sayı, soru, işaret veya belgisizlik yoluyla belirtirler.
* Sayı: İki kardeş
* Soru: Kaç ev?
* İşaret: Şu ev
* Belgisiz: Birkaç adam
⚠️ Dikkat: Sıfat tamlamalarının alt türü yoktur. Sıfat ister niteleme ister belirtme sıfatı olsun, isimle kurduğu her gruba sadece "Sıfat Tamlaması" denir. Yani "Sayı sıfatı tamlaması" diye özel bir tamlama türü yoktur.
Sıfat Tamlaması
Önemli Notlar:
* Not 1: Bir isim, birden fazla sıfat alabilir.
* Örnek: Kalın, eski bir kitap.
* Not 2: Bir sıfat, birden fazla ismi niteleyebilir.
* Örnek: Güzel öyküler ve şiirler. (Öyküler de güzel, şiirler de güzel.)
* Not 3: Sıfatlar, bir isim tamlamasını niteleyebilir.
* Örnek: Mavi [okul önlüğü]. (Okul önlüğü belirtisiz isim tamlamasıdır, mavi sıfatı bu grubu niteler.)
* Not 4: Sıfat-fiiller (An-ası-mez-ar-dik-ecek-miş eklerini alanlar) sıfat tamlaması kurabilirler.
* Örnek: Kazanan öğrenci.
* Not 5: İsimlere getirilen yapım ekleri (-lı, -sız, -ki) ile türeyen sözcükler sıfat tamlaması kurabilir.
* Örnekler: Çöpsüz üzüm, arabalı vapur, evdeki hesap.
İsim Tamlaması
İsim Tamlamaları
1. Belirtili İsim Tamlaması
Hem tamlayanın hem de tamlananın ek aldığı tamlamalardır. Bir şeyin kime veya neye ait olduğu kesin olarak bellidir.
Formül: [Tamlayan -ın] + [Tamlanan -ı]
Örnekler:
Sözlerin sonu
Aklımın ucu
Kitabın kapağı
Kapının kolu
2. Belirtisiz İsim Tamlaması
Sadece tamlananın ek aldığı, tamlayanın ek almadığı tamlamalardır. Genellikle bir nesnenin türünü veya adını belirtir.
Formül: [Tamlayan (ek yok)] + [Tamlanan -ı]
Örnekler:
Yağmur damlası
Ev sahibi
Kitap kapağı
Türkçe dersi
3. Takısız isim tamlaması, hem tamlayanın hem de tamlananın ek almadığı bir tamlama türüdür. Bu tamlamada birinci kelime, ikinci kelimenin neyden yapıldığını veya neye benzediğini belirtir.
✍️ Örnek Çözüm
Örnek: "Yün kazak"
Tamlayan: Yün (Ek yok, ham maddeyi bildiriyor)
Tamlanan: Kazak (Ek yok)
Açıklama: Kazağın yünden yapıldığını belirttiği için takısız isim tamlamasıdır.
4. Zincirleme İsim Tamlaması
En az üç ismin birbirine bağlandığı tamlamalardır. Bu tamlamalar aslında iç içe geçmiş iki tamlamadan oluşur.
Kural: Tamlayan veya tamlanan (bazen her ikisi de) kendi içinde başka bir isim tamlamasıdır.
Örnekler:
Uyarı!
Yukarıdaki örnekteki gibi zincirleme isim tamlamasında aralara sıfat girebilir.