İsimler (Adlar)

Canlı ve cansız bütün varlıkları, duygu ve düşünceleri, çeşitli durumları karşılayan; onları anmaya, tanımaya ve birbirinden ayırmaya yarayan kelimelere isim (ad) denir.

Örnekler: Ağaç, su, deniz, Hasan, Anadolu, düşünce, sevgi.

Varlıklara Verilişlerine Göre İsimler

A) Özel İsim: Evrende tek ve benzersiz olan varlıklara verilen isimlerdir.

Örnek: Ankara, Mehmet, Tekir (hayvanlara verilen özel adlar), Türkiye.

B) Cins (Tür) İsim: Aynı türden olan varlıkların ortak adıdır.

Örnek: Masa, sıra, kalem, şehir, kedi, kitap.

Varlıkların Oluşuna (Niteliklerine) Göre İsimler

A) Somut İsim: Beş duyumuzdan (görme, işitme, koklama, tatma, dokunma) en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkların ismidir.

Örnek: Kitap, ev, okul, rüzgâr, ses, ışık.

B) Soyut İsim: Beş duyumuzla algılayamadığımız ancak varlığını akıl, inanç veya duygu yoluyla kabul ettiğimiz kavramlardır.

Örnek: Hayal, rüya, nefret, sevgi, akıl, ruh.

⚠️ Dikkat: Bazen somut bir kelime mecaz anlam kazanarak soyut olabilir.

* "Bu kafayla senin işin zor." (Burada "kafa" kelimesi zihniyet anlamında kullanıldığı için soyut anlam kazanmıştır.)

Varlıkların Sayılarına Göre İsimler

A) Tekil İsim: Sayıca tek bir varlığı karşılayan ve çoğul eki (-lar/-ler) almamış isimlerdir.

Örnek: Telefon, kâğıt, lamba, öğrenci.

B) Çoğul İsim: Sayıca birden fazla varlığı karşılayan ve -lar/-ler çoğul ekini almış isimlerdir.

Örnek: Telefonlar, kâğıtlar, lambalar, öğrenciler.

C) Topluluk İsmi: Biçimce tekil göründüğü (çoğul eki almadığı) hâlde, anlamca birden çok varlıktan oluşan bir grubu karşılayan isimlerdir.

Örnek: Orman (ağaçlar topluluğu), düzine (12 tane), deste (10 tane), ordu, millet, sürü.

📌 Önemli Not: İsimlerde Sayı ve Anlam İncelikleri

1. Topluluk İsimleri Çoğul Eki Alabilir mi?

Evet, alabilir. Topluluk isimleri (ordu, orman, sürü vb.) "-lar / -ler" ekini aldıklarında artık yapıca Çoğul İsim kabul edilirler. Bu durumda farklı grupların çokluğu kastedilmiş olur.

* Ordu (Tek bir askeri birlik) → Topluluk İsmi

* Ordular (Birden fazla askeri birlik) → Çoğul İsim

* Millet (Topluluk) → Milletler (Çoğul)

2. Cümleye Göre Anlam Değişimi (Ad Aktarması)

Bazı kelimeler cümlede kullanıldıkları yere göre tekilveya topluluk anlamı kazanabilirler. Buna çok dikkat etmelisin!

Örnek Kelime: "Sınıf"

"Sınıf, güzel boyanmıştı."

Açıklama: Burada "sınıf" sözcüğü cansız bir varlık olan bina/mekân anlamında kullanılmıştır.

Türü: Tekil İsim

"Sınıf, beni dikkatle dinliyordu."

Açıklama: Burada mekanın kendisi değil, içindeki öğrenciler kastedilmiştir (Ad Aktarması).

Türü: Anlamca Topluluk İsmi

"Sınıflar tek tek numaralandırılmıştı."

Açıklama: Kelime anlamı ne olursa olsun, "-lar"çoğul ekini aldığı için yapıca çoğuldur.

Türü: Çoğul İsim

"Okul" Kelimesiyle Pekiştirelim

Aynı kuralı "Okul" kelimesi üzerinde de görebilirsin.

"Okulun çatısı onarıldı."

(Kastedilen bina) →Tekil İsim

"Okul pikniğe gitti."

(Kastedilen öğrenciler ve öğretmenler) → Topluluk İsmi

"İlçedeki okullar tatil edildi."

(Çoğul eki almış) → Çoğul İsim

🧠 Örnek Soru Çözümü

Soru: Aşağıdaki cümlede geçen altı çizili kelimeleri inceleyelim: "Ankara'dan gelen heyet, büyük bir coşkuyla karşılandı."

Çözüm:

Ankara: Tek bir şehri karşıladığı için Özel İsim ve beş duyuyla (görme) algılandığı için Somut İsim.

Heyet: "-lar" eki almamış ama birden çok kişiyi kastettiği için Topluluk İsmi.

Coşku: Elle tutulup gözle görülemeyen bir duygu olduğu için Soyut İsim.

İsim Tamlamaları

1. Belirtili İsim Tamlaması

Hem tamlayanın hem de tamlananın ek aldığı tamlamalardır. Bir şeyin kime veya neye ait olduğu kesin olarak bellidir.

Formül: [Tamlayan -ın] + [Tamlanan -ı]

Örnekler:

Sözlerin sonu

Aklımın ucu

Kitabın kapağı

Kapının kolu

2. Belirtisiz İsim Tamlaması

Sadece tamlananın ek aldığı, tamlayanın ek almadığı tamlamalardır. Genellikle bir nesnenin türünü veya adını belirtir.

Formül: [Tamlayan (ek yok)] + [Tamlanan -ı]

Örnekler:

Yağmur damlası

Ev sahibi

Kitap kapağı

Türkçe dersi

3. Takısız isim tamlaması, hem tamlayanın hem de tamlananın ek almadığı bir tamlama türüdür. Bu tamlamada birinci kelime, ikinci kelimenin neyden yapıldığını veya neye benzediğini belirtir.

✍️ Örnek Çözüm

Örnek: "Yün kazak"

Tamlayan: Yün (Ek yok, ham maddeyi bildiriyor)

Tamlanan: Kazak (Ek yok)

Açıklama: Kazağın yünden yapıldığını belirttiği için takısız isim tamlamasıdır.

4. Zincirleme İsim Tamlaması

En az üç ismin birbirine bağlandığı tamlamalardır. Bu tamlamalar aslında iç içe geçmiş iki tamlamadan oluşur.

Kural: Tamlayan veya tamlanan (bazen her ikisi de) kendi içinde başka bir isim tamlamasıdır.

Örnekler:

Uyarı!

Yukarıdaki örnekteki gibi zincirleme isim tamlamasında aralara sıfat girebilir.