Gazel

Tanım ve Köken: Divan edebiyatında şairlerin en çok tercih ettiği nazım biçimidir. Arap edebiyatından doğmuş, İran edebiyatı yoluyla Türk edebiyatına geçmiştir.

Konu: Genellikle aşk, şarap, kadın, güzellik, ızdırap ve felsefi düşünceler işlenir. Lirik bir anlatıma sahiptir.

Yapı Özellikleri:

Nazım birimi beyittir.

Beyit sayısı genellikle 5 ile 15 arasında değişir.

Aruz ölçüsüyle yazılır.

Kafiye Düzeni: İlk beyit kendi arasında kafiyelidir, sonraki beyitlerin ikinci dizesi ilk beyitle kafiyeli olur. Şematik olarak: aa, ba, ca, da, ea... şeklindedir.

Matla Beyit: Gazelin ilk beyitidir ("Doğuş yeri" demektir). Kendi içinde kafiyelidir (aa
aa).

Makta(Taç) Beyit: Gazelin son beyitidir ("Kesme, bitirme yeri" demektir).

Hüsn-i Matla: Matladan sonra gelen ve matladan daha güzel olan beyittir.

Beytü’l-gazel (Şah Beyit): Gazelin en güzel beyitidir (Konu bütünlüğü aranmaz, parça güzelliği önemlidir).

Mahlas Beyti: Şairin takma adının (mahlasının) geçtiği beyittir. Genellikle son beyitte veya sondan bir önceki beyitte bulunur.

Gazellerde (ve genel olarak Divan edebiyatında) zengin kafiye oldukça fazla kullanılır.

✍️ Örnek Çözüm (İnceleme)

Örnek Beyit (Fuzuli):

"Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı

Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı"

* İnceleme: Bu beyit, gazelin ilk beyiti yani Matla beyitidir.

* Nereden Anladık? "Usanmaz mı" ve "yanmaz mı" redifleriyle kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için matla olduğunu anlarız.